Fillas do Mar

Hai xa dous aniños que creei este blog, que se quedou en pouco máis que a intención debido a determinadas situacións que fixeron que o deixase de lado no seu día, hoxe o anhelo de volver escribir volveu, como volven os recordos aparentemente sin ter porqué, e por esa razón, quero volver cunha historia que ten que ver coa persoa que me levou a escribir a última entrada publicada aquí.

Agora que chega o bo tempo volven a miña memoria os vran na Abelleira na casa de meus avos, na Pontenova, en Bornalle e as carreiras polo Cruceiro adiante. Miña avoa tiña unha pequena granxe de coellos que a miña curmá Sara e a min nos encantaba pasar as tardes, ao lado da granxa baixaba o río da Rateira e pasando a ponte e seguindo un camiño chegabas ata a casa de miña avoa sen ter que achegarse nin tan sequera a estrada. Unha tarde xogando na granxa miña curmá e eu acabamos por berrar, e meu avó acabou por berrarme, e eu, indignada, dispuxenme a marchar dalí e voltar pra casa. Cal foi a miña sorpresa cando nada máis cruzar o portalón atopeime coas vacas da Gharrida, que me metían un medo tremendo, xusto ao lado da ponte, e como xa daquela era demasiado orgullosa como pra voltar a granxa, deume por agocharme nunha pequena cabaceira na que miña avoa gardaba o millo e observaba entre as rendixas das pedras a ver se aqueles demos de vacas marchaban. As vacas marcharon, ao mesmo tempo que escoitaba como miña prima saía tamén da granxa, así que alí seguín eu, agochadiña, e entretendome mentras debullaba espigas de millo. O tempo pasaba, todos andaban por alí, eu eu seguía agochada debullando millo e facendo bonequiñas cos cañotos, xogaba a facerlles melenas coas barbas, a deixarlle dous grans de millo como se fosen ollos... Cando todos marcharon quixen sair, e antes de facelo vin como na porta da casa que pegaba coa granxa estaba Ina, unha velliña cega pero con un oído prodixioso que me daba "gusanitos" e  que se daría conta de sobra se escoitaba abri-la porta, así que alí seguín, ao meu, entretida mentras me fartaba de deixar espigas sen grans, creo que aquel día lle adiantei a metade da labor do vran a miña avoa... Logo escoitei como meu padriño chegaba alí, e lle preguntaba algo a Ina, e esta lle contetaba cun "demo de rapaza", así que a pesares do moito que eu debecía por meu padriño, tampouco quixen baixar.  E así seguín, eu vía como por alí pasaban meus tíos, miña avoa, meu avo chegou e subeu mirar ao longo do río chamando por min, e vino volver as carreiras, pero eu seguía enfadada con el, así que me quedei alí, agochadiña. Cando todos deixaron de ir por alí e a min xa me doian o cu e as perniñas de estar alí sentada, baixei e acerqueime o río, había unhas pedriñas ao lado da ponte, e eu quería facelas brincas sobre a auga, e nesas estaba cando chegou miña tía e sen deixarme dicir nada me colleu dunha man e me levou pra casa. Alí, miña avoa andaba histérica, meu padriño berraba con todos e meu avo gritaba que había que chamar á policia. Cando me viron entrar pola porta todos preguntaban onde estivera, e conteilles que me enfadei con meu avo, que quixen marchar, pero lle tiven medo as vacas, así que me puxen a debullar millo, porque non podía ir pra casa que a min soa non me deixaban ir pola estrada. Meu tío, xa máis tranquilo, ríase ao escoitar a miña historia e dicía "a rapaza polo menos foi ghiadiña e non foi a carretera", e meu avo sentouse ao meu carón, preguntandome porque estaba enfada con el, e eu berreille dicindo que non tivera razón cando me berrara, miña prima votarame xofre das xaulas nos ollos e cando meu avó me veu berrarlle deu en berrarme a min, e conteille catro verdades na lingua dos nenos. Meu avó quedou calado, miroume e contoume o preocupados que estiveran todos porque eu non chegara á casa, e eu repetíalle unha e outra vez que el non tiña razón. Miña avoa acercouse a nós e dixolle a meu avó "non podes negar que sexa túa neta" e entón, aquel home alto e delgado que me facía comer sentada nas súas rodillas, deume un bico e díxome que xa era tarde, que me fose duchar e me metese na cama. Pola noite chegou á habitación na que eu durmía e sentouse aos pes da cama e contoume como él berraba de novo cos seus irmáns e que as veces había que saber perder, e cando eu lle preguntei que porqué se enfadaban todos conmigo se eu tiña razón, meu avó díxome unha frase que aínda hoxe me ven a cabeza : "no me quieren mis compadres porque les canto las verdades".

Hoxe penso naquel día e no mal que o pasou o pobre de meu avó, e hoxe entendo aquela cara de medo que lle vín mentras corría río arriba e rezo porque oxalá, se algún día teño un fillo, non me saia tan atravesado coma esta nena, penso naquela conversa con meu avó, e agradezolle enormemente aquelo que me dixo de "miña neta, hai que dicir as cousas, pero tamén hai que saber como dicilas"

Casi sin darse cuenta había pasado ya un año desde aquel día en que sus ojos volvían a secarse de la misma manera que lo habían hecho un 27 de marzo años atrás, cuando siendo tan solo una niña habían arrebatado de su vida a una de las personas a las que más quería, siete años después, alguien se tomaba la libertad de arrancar de su vida a esa persona a la que había considerado su modelo a seguir, a su icono de lucha, a su símbolo de fuerza. Ahora era capáz de pensar en el con más claridad, ahora veía las cosas de otra forma, ya no estaba enfadada con todos por el simple hecho de no tener a nadie a quien culpar... Sobre sus huesos habían pasado 365 días de los cuales no podía decir nada en general más que que se había acordado de él la mayoría de las veces. Recordó su cara cuando llegó corriendo a casa para contarle que había aprobado el bachillerato, recordó su preocupación cuando le dijo que quizas haría enfermería, y sus discusiones todas las tardes del año anterior mientras veían las noticias, recordó que él había sido la primera persona que había conseguido que comiese pescado, y como desde aquel día que se comió un lenguado sentada en sus rodillas no había comida que le gustase más, recordó aquel hermoso kimono japonés que le había traido de uno de sus viajes, su admiración cuando hablaba de la China, Hong Kong, la India o Japón. De niña, él había representado la puerta abierta a su imaginación, el traia en sus manos cada vez que volvía un nuevo trozo de ilusion, al que ella daba forma. Al observar aquellos tapices de terciopelo negro, con todas aquellas montañas pintadas con brillantes colores, aquellas flores de loto flotando sobre las charcas a la entrada de una enorme casa con aquellos extraños techos se acordaba de todas las historias que habían quedado por contarse. Él había dejado sus viajes cuando ella todavía era niña, y aquellos años en los que dejó sus viajes los usó para contarselos a ella... había despertado la ilusión dentro de si ya desde mui pequeña, ellá tambiien quería conocer tierras lejanas y exoticas, quería montarse en un barco holandés y recorrer el Océano Pacífico, luego el Indico, rodear Africa y ascender sobre el Atlántico otra vez, y luego volver a puerto pa traer a sus nietos tapices pintados de ilusión, kimonos bordados de fantasías, flores de loto flotando sobre ganas de volar...

Cando nos falan de folclore galego e danzas tradicionais a primeira palabra que se nos ven a cabeza e muiñeira, gaita, pandereta... formas e intrumentos coñecidos pola gran maioría dos galegos. Persoalmente teño o folclore como afición e dedicolle bastante tempo ao longo da semana, son habituais os viaxes por toda a xeografía galega en busca de repertorio, falar coas persoas maiores, aquelas que chegaron a vivir como normal aquelo que agora chamamos "tradición que debemos conservar", e dicir, xentes que puxeron puchos, pololos, xirolas e demais prendas que hoxe so vistimos para "disfrazarnos", pois neles é onde de verdade vive e se garda o noso legado.

Logo de buscar e buscar, demos recopilado pezas de diversas localidades, pero persoalmente, como muradana que son, eu queria tocar ou bailar algunha peza da miña vila, coñecia a Muiñeira de Lira, tamén tiñan unha en Caldebarcos, unha velliña da abelleira ensinárame de pequena a tocar a pandeireta e sabía de varios "informantes" en Esteiro e Louro, pero o que concerne as parroquias de Serres e Muros non atopaba nada, sabía dun home que tocara a gaita, pero porque tivera un mestre de fora, e outro que sabía facelas, pero pasaba o mesmo, alguen me falara un día da Muiñeira de Muros, unha peza de gaita que tocara o grupo do concello, pero logo dixeronme que fora unha peza composta polos membros do propio grupo (o certo é que inda ando en busca da partitura). Un día, falando diso con miña avoa, contoume que un tío meu sabía moitas cancións, que soían xuntarse uns cantos do lugar e porse a cantar, pregunteille se sabería algo de pandereta, "non miña filla, aquí a pandereta non se tocaba, a gaita tampouco, había algún que si sabía, pero non era o típico", bueno, cabe dicir que miña avoa tampouco e tan vella, pero recordao do que ye contaban a ela. Din con varias persoas que si sabían cancións moi coñecidas na nosa vila e a verdade e que non tiven moito problema pra que más ensinasen, de feito creo que incluso lles gustou regalarme un anaco do seu tempo. Moitas delas eran cancións relacionadas coa Igrexa, outras moitas con santos, sobre todo a Virxe do Carme e a "Señora da Creba", as máis falaban da ría, do pobo, case todas facían referencia ao mar. Todas elas eran cantadas a capela ou acompañadas de cunchas, inda que algunhas soaban cun acordeón tamén, e o ritmo non se parecía a ningunha das pezas que eu escoitara nunca.

Logo do meu "traballo de campo" acudin a persoas que soubesen algo máis ca min do tema, conteille as miñas peripecias na busqueda da Muiñeira, Xota, Pandeirada ou o que fora de Muros e mostreilles o resultado, como era de esperar, non se sorprenderon, era moi habitual non atopar informantes nunha localidade, de feito nas que si atopas son as menos, pero logo deron en explicarme o porque. A nosa vila foi un porto importante, a o noso muelle chegaban navios de moi diversos lugares que traían influencias de outras zonas galegas, españolas e extranxeiras, mezclando a tradición muradana con outras moitas. Por outro lado, os nosos paisanos pasaban a maior parte do día no mar, e do mar a taberna, e como e de supoñer, non soían levar a pandereta a traballar, máis iso non lles impedíu crear a nosa propia tradición, de feito, lembrome dun home que cando lle fun preguntar se sabía algunha canción dixome que si, pero que lle saían cando ía no barco. Ao final si saquei conclusións en limpo, os cantos tradicionais da nosa vila son as chamadas habaneras, que non son exactamente as mesmas que as cantadas na Arxentina, pero si gardan parecido, son pezas con certo ton melancólico, como xa dixen, soían ser cantadas a capela por varias voces ao mesmo tempo, chegan a semellarse moito ao canto coral, pero digamos menos pulido. En canto as danzas, pois estou niso, pero os bailadores si escasean, pero sei que habelos houboos, así que espero que a miña busqueda non remate aquí e un día poder bailar algunha danza muradana.

Dende aquí fago o mesmo tempo unha chamada a todos aqueles que se tomen o tempo de ler este blog que é que se alguen sabe dalgún informante, tanto en danza como en canto, faga a súa pequena aportación a este traballo que tento levar e me diga quen é, logo eu xa me encargarei de tentar porme en contacto con e a ver se conseguimos manter viva a nosa tradicion.

Un saudo e apertas

Dende sempre a muller tivo un papel decisivo na vida dos familias da nosa terra, e se nas vilas de interior era importante, máis o era aínda nas vilas mariñeiras, onde gran parte das familias tiñan aos homes no mar, algúns, marchaban antes de que o sol comezase a debuxa-la silueta dos montes que rodeaban o noso pobo e non volvían ata a tardiña, outros, simplemente, embarcaban un día e non voltaban ata aló menos varios meses despois. Neste panorama, eran a muller quen se convertía na cabeza de familia, dela dependía a educación dos fillos, e dela dependía a economía e a administración dos bens da familia, non sen antes facerlle crer o marido que a súa decisión importaba, pero todos sabemos que quenes en verdade cosían e descosían eras as donas, e a elas debemos a herdanza cultural da que gozamos.

Hoxe, como inauguración deste blogue, ao que na honra destas mulleres decidín darlle o nome de fillas do mar, sinto o anhelo de ofrecerlles unha pequena homenaxe a todas elas. Podería falar dos traballos que realizaban, do marisqueo, da costura de redes, da cría de gando, que inda que fosen fillas do mar, as veces precisábase tamén da terra pra poder levar bocado ao calleiro... e todos eles serían temas dignos de admirar e de grandes eloxios, máis hoxe, na honra a todas elas, quero realzar a súa fermosura e feminidade, pese ao traballo e a vida dura, e tratándose, como se trata este blogue, de xente de Muros, ¿como non falar do tan coñecido traxe muradán? Xa dende vello, que non vos é cousa da recuperación nin dos grupos folkloricos, grandes persoaxes da nosa cultura eloxiaron a nosa vestimenta, así, no poema da Virxe da Barca, Rosalía de Castro adicaba as donas do noso pobo gran parte desta composición, na cal as comparaba con deusas, sen ir máis lonxe. Máis a admiración polas mulleres do noso pobo non se reducía a Rosalía, o seu home, o historiados Manuel Murguía, dicía así nun dos seus artigos: ”El traje muradano es por su riquez, severidad, gusto y elegancia, digno de la proverbial hermosura de las que lo traen.” Tamén Emilia Pardo Bazán adicou parte dos seus estudios as nosas donas, e así deixou tamén escrito “Si vió la luz en las poéticas orillas de las Rías Bajas o en Muros, vestirá el rico atavío que enamora a cuantos lo ven”.

Xa sabemos que o traxe muradán e as nosas donas gozaban de grande sona por toda Galicia, máis, ¿como era o traxe muradán? ¿que era o que lle daba tanta sona? Pois o traxe típico da nosa localidade sufriu, o longo dos séculos sufriu modificacións debidas ás modas, aos materias existentes, máis está caracterizado principalmente polo uso do mantelo (o cal chegou a coñecerse co nome de muradana), o cal consistía nunha peza de pano sedán negro, rematada en terciopelo ou sedas brocadas e adornado con pedrerías, habitualmente de acibeche, que se poñía sobre un refaixo de cor escura tamén, no canto do mantelo podía usarse a vasquiña, a diferencia deste, esta prenda, aberta tamén, montaba un lado sobor do outro, soia ser máis largo e usábase sen refaixo, adornada da mesma forma que o mantelo. Soían levar un corpiño ou unha chaquetilla de cor viva, por riba da camisa, branca ou negra, con mangas amplías e grandes puños axustados ao logo do antebrazo. Durante o século XVII tíñase tamén por costume levar un pano de fleco claro por dentro do xustillo, pasando polo pescozo. Os mantóns que cubrían os seus hombros soían estar bordados a man con delicados debuxos, habitualmente eran de lana, máis tamén se usaban as sedas, pero polo tempo propio da nosa terra so se usaban no tempo de verán, ademais, a diferencia dos mantóns do resto da península, o mantón muradano so ía bordado nunha das súas puntas, e en pico e anudado sobre os hombros, cruzábase esquerdo sobre o dereito a altura do peito. Por riba do mantón usábase as veces a mantilla, unha peza de pano negro adornada de terciopelo ou raso e pedrería, a cal se poñía sobre os hombros e se deixaban caer os picos da mesma cara adiante, nas celebracións relixiosas, esta prenda cubría a cabeza, aínda que tamén podía ir cruzada sobre a cintura se se usaba a cofia recollendo o cabelo. Ao pescozo, levaban ricos e pesados collares de acibeche e outro, o colar típico muradán contaba con corenta grandes doas de ouro, e no centro, un cristo, tamén de ouro, no colar adoitaba colocarse un sapo, o cal tamén podía ir prendido da roupa e das orellas colgaban grandes e delicados pendentes dourados tamén, habitualmente os coñecidos como pendentes de reloxo, soían levar os cabelos recollidos en longas trenzas, peiteadas con raia o medio, e nos pes, media branca de seda e zapatos de tacón, escotado e con hebilla.

Do traxe de cotío poucas reseñas temos, pois o agora descrito era o traxe dos días de festa, sabemos que era habitual o uso do Sancosmeiro, que era un sombreiro de palla, achatado e de ala ancha, con cintas negras, típicos da parroquia de San Cosme, en Outes, soían levar tamén corpiño de pano e refaixos da mesma tela, e podíanse cubrir con mantóns de la ou de chachemir.